სამხრეთ კავკასია: ჯანმრთელობისა და მიგრაციის რეგიონული შეფასება 2026

ფონური ფოტო: GTour (gtour.ge)

საქართველო
სომხეთი
აზერბაიჯანი
სამი ქვეყნის შედარება · საქართველო · სომხეთი · აზერბაიჯანი · PHIG-ის დამოუკიდებელი შეფასება
პირველი პარალელური შეფასება იმისა, თუ როგორ ზრუნავენ საქართველო, სომხეთი და აზერბაიჯანი მიგრანტებსა და ლტოლვილებზე. სამივე ქვეყანას განსხვავებული ბიუჯეტი, პოლიტიკა და გადაადგილების მასშტაბი აქვს, თუმცა მათ საერთო სუსტი მხარეებიც გააჩნიათ. ყველაზე მნიშვნელოვანი დასკვნა: სამივე ქვეყანა ჯანდაცვის საინფორმაციო სისტემების მიხედვით 4-დან 1.0 ქულას იღებს და არცერთი მათგანი არ ახდენს ჯანმრთელობის მონაცემთა ჩაწერას მიგრანტის სტატუსის მიხედვით, ამიტომ მიგრანტებთან დაკავშირებული ხარვეზები მონაცემებში არ ჩანს. შეფასება მოიცავს 19 ინდიკატორს ჯანმო-ს მიერ განსაზღვრული ჯანდაცვის სისტემის ექვსი კომპონენტის ფარგლებში.
შეფასების წელი: 2026
მონაცემები: 2023–2024
შემფასებელი: პროფ. გ. ფხაკაძე · ORCID 0000-0001-7609-4515
ჩარჩო: PHIG MHSS v6.0
⚠ PHIG-ის დამოუკიდებელი შეფასება — არა მთავრობების თვითშეფასება · არ წარმოადგენს ჯანმო-ს ოფიციალურ პოზიციებს · პოლიტიკური ნეიტრალიტეტი დაცულია

17.3M
რეგიონის მოსახლეობა
GE+AM+AZ ჯამში
1.5M+
იძულებით გადაადგილებული პირები და ლტოლვილები
მრავალრეგიონული
1.0/4
HIS ქულა — ყველა 3
უნივერსალური კრიტიკული სხვაობა
1.68/4
საშ. MHSS 2026
მნიშვნელოვანი სხვაობის დონე
0/4
ჯანმო CS გაშუქება
ყველა 3 ქვეყანა
0%
SDG 17.18 შესაბამისობა
მიგრაციის მონაცემები — ყველა 3

1
შესავალი და ჩარჩო
სამი ქვეყანა, სამი მიგრაციული კრიზისი, ერთი უხილავი მოსახლეობა ჯანდაცვის ყველა მონაცემთა ბაზაში.სამხრეთ კავკასია მდებარეობს ჯანმო-ს ევროპული რეგიონის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მიგრაციულ გზაჯვარედინზე. 200 კმ რადიუსში საქართველო განიცდის ჩანაწერების ისტორიაში ყველაზე მასშტაბურ ემიგრაციას (−71 584 წმინდა ემიგრაცია 2023 წელს), სომხეთი იღებს 100 000-ზე მეტ ლტოლვილს მთიანი ყარაბაღიდან 2023 წლის სექტემბრიდან, ხოლო აზერბაიჯანი ახორციელებს „დიდი დაბრუნების” პროგრამას — 658 000-მდე იძულებით გადაადგილებული პირის განახლებულ ტერიტორიებზე გადასახლებას — ჯანდაცვის თვალთვალის სისტემის გარეშე. ეს სამი ერთდროული მოვლენა ჯანმო-ს ევროპული რეგიონის ყველაზე მნიშვნელოვანი გადაადგილებასთან დაკავშირებული საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მოვლენებია უკრაინის გარდა. ისინი მიმდინარეობს სისტემებში, სადაც მიგრაციის სტატუსი ნულ ეროვნულ ჯანდაცვის მონაცემთა ბაზაში არ ფიქსირდება.
PHIG MHSS v6.0 ჩარჩო: სამივე შეფასება იყენებს ერთსა და იმავე 19-ინდიკატორიან ინსტრუმენტს ჯანმო-ს ჯანდაცვის სისტემის 6 სამშენებლო ბლოკის მიხედვით (ქვეყნის კონტექსტი, მმართველობა B1, დაფინანსება B2, ჯანდაცვის კადრები B3, მომსახურების მიწოდება B4, ჯანდაცვის საინფორმაციო სისტემები B5), პლუს ჰორიზონტალური განზომილებები (AAAQ+Trust Savas 2024, UHC Coverage Cube Stevenson Lancet 2024, მოვალე მხარის შესაბამისობა, WHO Competency Standards 2021, კოსმოპოლიტური UHC, კლიმატ-მიგრაციის კავშირი, ციფრული ჯანდაცვის ჩართვა). ქულები 1–4 სკალაზე: 1=კრიტიკული ხარვეზი, 2=მნიშვნელოვანი ხარვეზი, 3=ადეკვატური, 4=მაღალი. ეს არის PHIG-ის მკვლევართა დამოუკიდებელი შეფასებები — არა მთავრობის თვითშეფასებები, არა ჯანმო-ს ოფიციალური პოზიციები. პოლიტიკური ნეიტრალიტეტი მთლიანად დაცულია.

2
PHIG MHSS დაფა — სამი ქვეყნის შედარება

GE
საქართველო — MHSS 1.75/4
ქვეყნის კონტექსტი

2.1

მმართველობა B1

1.8

დაფინანსება B2

2.3

კადრები B3

1.4

მომსახურების მიწოდება B4

1.9

მონაცემები და ჯანდაცვის საინფორმაციო სისტემა B5

1.0

განმავლობითი საკითხები

1.3

PHIG MHSS სულ
1.75/4

ნდობის დეფიციტი: მაღალი

კრიტიკული ხარვეზები: ჯანდაცვის კადრები 1.4 (მედდა:ექიმი 1.05:1 — ყველაზე დაბალი EUR-ში); HIS 1.0. მთავარი ბერკეტი: ევროკავშირში გაწევრიანება 2023 — სავალდებულო ვადების პოლიტიკის ჩარჩო.

AM
სომხეთი — MHSS 1.43/4
ქვეყნის კონტექსტი

1.8

მმართველობა B1

1.6

დაფინანსება B2

1.2

ჯანდაცვის კადრები B3

1.5

მომსახურების მიწოდება B4

1.6

მონაცემები და HIS B5

1.0

განივმჭრელი საკითხები

1.2

PHIG MHSS საერთო ქულა
1.43/4

ნდობის დეფიციტი: მაღალი

კრიტიკული ხარვეზები: დაფინანსება 1.2 (ჯიბიდან გადახდა 83%, ევროპის ყველაზე დაბალი ხარჯები); HIS 1.0; 100 000-ზე მეტი ლტოლვილი 2023 წლის სექტემბრიდან, ჯანმრთელობის შეფასების სისტემის გარეშე. ბერკეტი: CSTO-დან გასვლა + ევროკავშირთან და საფრანგეთთან თანამშრომლობა; IMF-ის პროგრამა.

AZ
აზერბაიჯანი — MHSS 1.85/4
ქვეყნის კონტექსტი

2.0

მმართველობა B1

1.8

დაფინანსება B2

2.5

კადრები B3

1.8

მომსახურების მიწოდება B4

2.0

მონაცემები და HIS B5

1.0

განივი მიმართულებები

1.5

PHIG MHSS საერთო ქულა
1.85/4

ნდობის დეფიციტი: საშუალო

რეგიონში უძლიერესი (1.85/4): MHI პირველი ფაზა, $1.2 მლრდ ბიუჯეტი. კრიტიკული: „დიდი დაბრუნების” ჯანმრთელობის მონიტორინგი არ არსებობს; ჯიბიდან გადახდა ~65% — ყველაზე მაღალი ევროპაში ფისკალური შესაძლებლობების მიუხედავად. ბერკეტი: MHI მეორე ფაზის დიზაინის ფანჯარა (2026).

3
პირდაპირი შედარება — ძირითადი ინდიკატორები
ინდიკატორი 🇬🇪 საქართველო 🇦🇲 სომხეთი 🇦🇿 აზერბაიჯანი
მოსახლეობა 3.69 მლნ (GeoStat 2024) 2.97 მლნ (ArmStat 2024) 10.25 მლნ (StatComm 2025)
სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობა 73.7 წელი 75.1 წელი 75.9 წელი
EUR საშ. სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობა 78.2 წელი — სამივე ქვეყანა რეგიონულ საშუალოზე დაბლაა
ჯიბიდან გადახდა ჯანდაცვის ხარჯებში % 31% (2011 წელს იყო 82%) 83% — EUR-ში ყველაზე მაღალი ~65% — EUR-ში მე-2 ყველაზე მაღალი
საჯარო დანახარჯები მშპ-ს %-ში 3.1% 2.0% ~3.5%
ჯანდაცვის ბიუჯეტი ~$600M (2024) ~$280M (2024) $1.2B რეკორდული მაჩვენებელი (2024)
ექიმები / 100 000 მოსახლეზე 561 (EUR საშუალოზე მაღალი) ~310 ~390
ექთანი:ექიმის თანაფარდობა 1.05:1 — ყველაზე დაბალი EUR-ში ~1.2:1 1.74:1 (საუკეთესო რეგიონში)
იძულებით გადაადგილებული პირები / ლტოლვილები 288 ათასი იძულებით გადაადგილებული პირი (30+ წელი) 100 ათასზე მეტი ყარაბაღიდან (2023) 658 ათასი იძულებით გადაადგილებული პირი + დიდი დაბრუნება
წმინდა მიგრაცია 2023 −71 584 (რეკორდული) მნიშვნელოვანი შემოდინება; რუსეთში გადინება გრძელდება იძულებით გადაადგილებულ პირთა დაბრუნების პროგრამა
ტუბერკულოზის შემთხვევათა სიხშირე /100 ათასზე 59 (EUR საშუალოს ზემოთ) ~28 ~24
ევროკავშირის ინტეგრაცია კანდიდატი 2023 წლიდან CEPA + ევროკავშირთან ჩართულობა პარტნიორობა და თანამშრომლობა
სავალდებულო ჯანმრთელობის დაზღვევა / სახელმწიფო დაზღვევის სქემა UHCP 2013 წლიდან სავალდებულო ჯანმრთელობის დაზღვევა არ არის — მხოლოდ სახელმწიფო ბიუჯეტი სავალდებულო ჯანმრთელობის დაზღვევის I ფაზა 2021 წლიდან
მიგრაციით დიფერენცირებული ჯანმრთელობის საინფორმაციო სისტემა არ არსებობს — 0% არ არსებობს — 0% არ არსებობს — 0%
ჯანმო-ს კულტურული უნარ-ჩვევები სამედიცინო განათლებაში არ არსებობს არ არსებობს არ არსებობს
მიგრანტთა ჯანმრთელობის ეროვნული სტრატეგია არ არსებობს არ არსებობს მხოლოდ იძულებით გადაადგილებული პირებისთვის
PHIG MHSS 2026 1.75/4 1.43/4 1.85/4
ნდობის დეფიციტი მაღალი მაღალი საშუალო

4
მიგრაციის პროფილები — სამი განსხვავებული კრიზისი
GEსაქართველო — ემიგრაციის კრიზისი
ემიგრაციის უპირატესობა: 861 000 მოქალაქე საზღვარგარეთ (მოსახლეობის 23%, გაერო 2020). წმინდა ემიგრაცია 2023 წელს: −71 584 (რეკორდი). კუმულაციური მაჩვენებელი 2014–23: −265 000. ემიგრანტების 70% 30 წელს ქვემოთ. 288 000 იძულებით გადაადგილებული პირი (1992–93 და 2008 წლების კონფლიქტები) — 30+ წელი გადაადგილებულია. ~1 500 UNHCR-ის მიერ აღიარებული ლტოლვილი. ფულადი გზავნილები: მშპ-ს ~13%; რუსეთის წილი შემცირდა 54%-დან (2013) 16%-მდე (2024). სატრანზიტო დერეფანი ცენტრალური და სამხრეთ აზიის მიგრანტებისთვის ევროკავშირისკენ.

ჯანმრთელობაზე ზეგავლენა: ტვინის გადინება აჩქარებს მედდების დეფიციტს (1.05:1 თანაფარდობა). იძულებით გადაადგილებული პირების 30-წლიანი სტრუქტურული გარიყვა. ჯანდაცვის საინფორმაციო სისტემაში მიგრანტების არცერთი კატეგორიის მონაცემი არ არსებობს.

AMსომხეთი — მწვავე ლტოლვილთა კრიზისი
მოულოდნელი მასობრივი შემოდინება: 100 000-ზე მეტი ნაგორნო-ყარაბაღელი სომეხი ჩამოვიდა 2023 წლის სექტემბერში — ტერიტორიის მთელი მოსახლეობა ორ კვირაზე ნაკლებ დროში. სამხრეთ კავკასიაში მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ განადგურების ყველაზე სწრაფი ერთჯერადი მოვლენა. წინასწარ არსებული 40 000 იძულებით გადაადგილებული პირი წინა კონფლიქტებიდან. დიასპორა: 5–8 მილიონი მთელ მსოფლიოში (მსოფლიოში ყველაზე მაღალი დიასპორა-მოსახლეობის თანაფარდობა). რუსეთში ისტორიულად მასშტაბური ემიგრაცია. 2023 წლის სექტემბრის ტალღა: მწვავე ტრავმა, პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა — სავარაუდო 40–70%, ბავშვებში არასრულფასოვანი კვება, სკრინინგის პროტოკოლი არ გამოყენებულა.

გავლენა ჯანმრთელობაზე: 100 000-ზე მეტი გადაადგილებული პირი ჯანმრთელობის შეფასების სისტემის გარეშე. 83% — ჯიბიდან გადახდა; რეგიონში ფისკალური შესაძლებლობების ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი. მწვავე ტრავმის მქონე მოსახლეობისთვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის მარშრუტი არ არსებობს.

AZაზერბაიჯანი — დაბრუნების გადაადგილება
დიდი დაბრუნება (2023–): 658 000 რეგისტრირებული იძულებით გადაადგილებული პირი 1990–94 წლების კონფლიქტიდან. დიდი დაბრუნების სახელმწიფო პროგრამა: განახლებულ ტერიტორიებზე სისტემატური დასახლება — პოსტსაბჭოთა ისტორიაში ყველაზე მასშტაბური დაბრუნების პროგრამა. დღემდე დაბრუნდა ~40 000-ზე მეტი; პროგრამა შემუშავებულია სრული 658 000-მდე გაფართოებისთვის. ფულადი გზავნილები: ~1 მილიარდ აშშ დოლარზე მეტი; ~49% რუსეთიდან. შრომითი მიგრაცია: მნიშვნელოვანი შემომავალი სამშენებლო/ნავთობის სამუშაო ძალა. პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა — სავარაუდო 30–60% გადაადგილებულ პირებში (UNHCR).

გავლენა ჯანმრთელობაზე: დაბრუნების ტერიტორიებზე კლინიკური ინფრასტრუქტურა არ არის. 1,2 მილიარდი აშშ დოლარის ბიუჯეტი, თუმცა დიდი დაბრუნების პროგრამაში ჯანდაცვის კომპონენტი არ არის გათვალისწინებული. პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა 30–60% — მოუგვარებელი.

იძულებით გადაადგილებულ პირთა / ლტოლვილთა კონტინგენტი ქვეყნების მიხედვით (რეგისტრირებული, 2024)
აზერბაიჯანი — იძულებით გადაადგილებული პირები

658,000
საქართველო — იძულებით გადაადგილებული პირები (30+ წელი)

288,000
სომხეთი — 2023 წლის სექტემბრის ლტოლვილები

100,000+
წყაროები: IDMC Global Report 2024 · UNHCR Armenia · UNHCR Azerbaijan · MoIDPs Georgia

5
ჯანდაცვის დაფინანსება — სამი სარეფორმო ტრაექტორია, ერთი საერთო წარუმატებლობა
სამხრეთ კავკასიის სამ ქვეყანას შორის დაფინანსების სხვაობა ამ შეფასების სხვა ნებისმიერ განზომილებაზე ფართოა. აზერბაიჯანის 1.2 მილიარდი დოლარის ჯანდაცვის ბიუჯეტი სომხეთის 280 მილიონ დოლარს მნიშვნელოვნად აღემატება. საქართველოს UHCP-მა ჯიბიდან გადახდების წილი 82%-დან 31%-მდე შეამცირა — სარეფორმო მიღწევა, რომელიც 2001 წლის თაილანდის გამოცდილებას შეედრება. სომხეთის 83%-იანი ჯიბიდან გადახდების მაჩვენებელი ჯანმო-ს ევროპული რეგიონის ყველაზე მაღალია, სისტემაში, რომელიც სრულად სახელმწიფო ბიუჯეტის გამოყოფებზეა დამოკიდებული. საერთო წარუმატებლობა: სამივე ქვეყანამ ვერ გამოაქვეყნა გარიცხვის ღირებულების ანალიზი მიგრანტების ან იძულებით გადაადგილებული პირების არცერთი პოპულაციისთვის, მიუხედავად იმისა, რომ შემთხვევათა სპექტრი 30-დან 90+ წლამდე მერყეობს.
ჯიბიდან გადახდები ჯანდაცვის მთლიანი ხარჯების პროცენტულად (2021–2024)
სომხეთი — 83%

83%
აზერბაიჯანი — ~65%

~65%
საქართველო — 31%

31%
EUR საშუალო — 15%

15%
ყველა სამივე ქვეყანა EUR საშუალოზე მაღალი ჯიბიდან გადახდით გამოირჩევა. საქართველო ერთადერთი ქვეყანაა, რომელიც EUR ნორმებს უახლოვდება. წყარო: WHO GHO 2024
ჯანდაცვის ბიუჯეტი 2024 (აშშ დოლარი, აბსოლუტური)
აზერბაიჯანი — $1.2B

$1.2B
საქართველო — ~$600M

~$600M
სომხეთი — ~$280M

~$280M
აზერბაიჯანის ფისკალური შესაძლებლობები რეგიონში უნიკალურია — ნავთობის შემოსავლები საშუალებას იძლევა განახორციელოს თვითდაფინანსებული რეფორმა, რაც საქართველოსა და სომხეთს არ შეუძლიათ
UHC Coverage Cube — მიგრანტი მოსახლეობის დაფარვის შედარება (Stevenson et al. Lancet 2024)
მოსახლეობის კატეგორია საქართველო /12 სომხეთი /12 აზერბაიჯანი /12
იძულებით გადაადგილებული პირები / რეგისტრირებული ლტოლვილები 7/12 6/12 7/12
რეგულარული შრომითი მიგრანტები 4/12 4/12 6/12
თავშესაფრის მაძიებლები 5/12 4/12 4/12
დაუდოკუმენტებული მიგრანტები 2/12 1/12 1/12
2023 წლის სექტემბრის ყარაბაღის იძულებით გადაადგილებულები (სომხეთი) — 3/12 (მწვავე) —
„დიდი დაბრუნების” რეპატრიანტები (აზერბაიჯანი) — — 6/12 (ინფრასტრუქტურული სხვაობა)

6
ჯანდაცვის კადრები — საერთო საექთნო კრიზისი
სამხრეთ კავკასიაში მედდა:ექიმის თანაფარდობის კრიზისი წარმოადგენს ამ შეფასებაში გამოვლენილ ყველაზე სტრუქტურულად მავნე კადრობრივ პრობლემას და ამასთანავე ყველაზე უგულებელყოფილ საკითხს რეგიონულ ჯანდაცვის პოლიტიკის დიალოგში. სამივე ქვეყანაში მედდა:ექიმის თანაფარდობა ჩამორჩება ჯანმოს ევროპული რეგიონის 2.5:1 ნორმას — საქართველოს 1.05:1 მაჩვენებელი კი მთელ რეგიონში დაფიქსირებული ყველაზე დაბალია. ეს პირდაპირი შედეგია პოსტსაბჭოთა სამედიცინო მომზადების ორი ათწლეულისა, რომელმაც წარმოქმნა ექიმები, თუმცა სისტემატურად დაუფასა საექთნო საქმიანობა, რასაც დაემატა მედდების შერჩევითი ემიგრაცია. სამხრეთ კავკასიის არც ერთ ქვეყანას არ გააჩნია საექთნო კადრების შენარჩუნების სტრატეგია, ჯანდაცვის მუშაკთა დაბრუნების წახალისების მექანიზმი ან ჯანდაცვის მუშაკთა მობილობის ორმხრივი შეთანხმება.
მედდა:ექიმის თანაფარდობა (EUR ნორმა = 2.5:1)
EUR რეგიონის საშუალო მაჩვენებელი

2.5:1
აზერბაიჯანი — 1.74:1

1.74:1
სომხეთი — ~1.2:1

~1.2:1
საქართველო — 1.05:1 ⚠ EUR-ის უდაბლესი მაჩვენებელი

1.05:1
სამხრეთ კავკასიის სამივე ქვეყანა ევროპის ნორმას ქვემოთ. საქართველო 1.05:1 = ჯანმო-ს ევროპული რეგიონის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი. წყარო: WHO HSiA 2024
⚠ ჯანმო-ს კომპეტენციის სტანდარტები ლტოლვილთა და მიგრანტთა ჯანმრთელობის სფეროში (2021): არ არის ინტეგრირებული საქართველოს, სომხეთის ან აზერბაიჯანის არცერთ სამედიცინო ან საექთნო სკოლაში. კულტურული თავმდაბლობა (Tervalon & Murray-García), სტრუქტურული კომპეტენტურობა (Metzl & Hansen) ან მიგრაციისადმი მგრძნობიარე მიღების პროტოკოლები არ გამოიყენება შეფასებული დაწესებულებების 100%-ში. გამონაკლისი: PHIG/DTMU-მ ჩაატარა ჯანმო-ს კომპეტენციის სტანდარტების ტრენინგი რიგაში, 2024 წლის სექტემბერში (WHO/IOM/EU, 10 ქვეყანა). ინსტიტუციური შესაძლებლობა საქართველოში არსებობს — სასწავლო გეგმაში ინტეგრაცია მოლოდინში მყოფი გადაწყვეტილებაა.

I must not use Cyrillic. Let me redo:

ჯანდაცვის კადრების მაჩვენებელი საქართველო სომხეთი აზერბაიჯანი
/ 100 000
ექიმები / 100 000 561 (EUR 387-ზე მეტი) ~310 ~390
მედდები / 100 000 588 ~370 ~680
მედდა:ექიმის თანაფარდობა 1.05:1 — ყველაზე დაბალი EUR-ში ~1.2:1 1.74:1
55 წელს გადაცილებული ექიმები 38.9% ~35% ~30%
ჯანმო-ს CS სასწავლო გეგმებში არცერთი არცერთი არცერთი
კულტურული მოკრძალების ტრენინგი არცერთი არცერთი არცერთი
მიგრაციის მიმართ მგრძნობიარე სოციალური ანამნეზი არცერთი არცერთი არცერთი
შრომის უსაფრთხოება და ჯანმრთელობის მონაცემები მიგრაციის სტატუსის მიხედვით არცერთი (შსო-ს არაანგარიშგება) არცერთი არცერთი

7
დაავადების ტვირთი — სამხრეთ კავკასიის ერთობლივი არაგადამდები დაავადებების კრიზისი და განსხვავებული რისკის პროფილები
გულ-სისხლძარღვთა დაავადება სამივე სამხრეთ კავკასიის ქვეყანაში სიკვდილის მთავარი მიზეზია და ყველა მიზეზით გამოწვეული სიკვდილიანობის 47–49%-ს შეადგენს — ჯანმო-ს ევროპული რეგიონის დაახლოებით 43%-იან საშუალო მაჩვენებელთან შედარებით. საერთო რისკის განმაპირობებელი ფაქტორია ჰიპერტენზიით გამოწვეული გულ-სისხლძარღვთა დაავადება იმ სისტემებში, სადაც ამბულატორიული არაგადამდები დაავადებების მედიკამენტები ან სრულად გამორიცხულია დაფარვიდან (საქართველო), ან 65–83% ჯიბიდან გადახდის წილის მქონე სისტემებში სრულად ჯიბიდან ანაზღაურებას ექვემდებარება (სომხეთი, აზერბაიჯანი). განსხვავებული რისკის პროფილები კონკრეტულ გადაადგილებასთან დაკავშირებულ მდგომარეობებს უკავშირდება: პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა სომხეთში (2023 წლის სექტემბერში 100 000-ზე მეტი გადაადგილებული; სავარაუდო გავრცელება 40–70%) და აზერბაიჯანში (658 000 შიდა იძულებით გადაადგილებული პირი; სავარაუდო გავრცელება 30–60%); ტუბერკულოზი საქართველოში (59/100 000 — ევროპული რეგიონის საშუალო მაჩვენებელზე მაღალი); და სახმელეთო ნაღმებით გამოწვეული მწვავე ტრავმები აზერბაიჯანის დაბრუნების ზონებში.
დაავადების ინდიკატორი საქართველო სომხეთი აზერბაიჯანი
გულ-სისხლძარღვთა დაავადება სიკვდილების %-ში 47% ~48% ~49%
ტუბერკულოზის ინციდენტობა /100 000 59 (EUR-ზე მაღალი) ~28 ~24
მამაკაცებში მოწევის პრევალენტობა 54.6% (EUR-ში უმაღლესი) ~46% ~27%
COVID-ით გამოწვეული ჭარბი სიკვდილიანობა /100 000 434 (EUR საშუალო 144) ~410 ~180
PTSD — გადაადგილებული მოსახლეობა იძულებით გადაადგილებული პირები — გაუზომელი 40–70% (2023 წლის სექტემბრის ტალღა) 30–60% (იძულებით გადაადგილებული პირები/დაბრუნებულები)
ამბულატორიული არაგადამდები დაავადებების მედიკამენტები UHCP-დან გამორიცხული ძირითადად ჯიბიდან გადახდა MHI P1-დან გამორიცხული
ჩამოსვლის შემდგომი სკრინინგის პროტოკოლი არ არსებობს (მხოლოდ ტუბერკულოზის ვერტიკალური პროგრამა) არ არსებობს (მხოლოდ ტუბერკულოზის ვერტიკალური პროგრამა) არ არსებობს (მხოლოდ ტუბერკულოზის ვერტიკალური პროგრამა)
⚠ სამხრეთ კავკასიის არც ერთ ქვეყანაში არ არის დანერგილი CCIRH-ის 20 მდგომარეობის მოიცველი ჩამოსვლის შემდგომი სკრინინგის პროტოკოლი მიგრანტების ან იძულებით გადაადგილებული პირების რომელიმე კატეგორიისათვის. სომხეთის 2023 წლის სექტემბრის ტალღა ყველაზე მწვავე შემთხვევაა: 100 000-ზე მეტი გადაადგილებული პირი დოკუმენტირებული არასრულფასოვანი კვებით, მწვავე ფსიქოლოგიური ტრავმით და სავარაუდო 40–70%-იანი PTSD-ის მაჩვენებლით — ყოველივე ამის მიუხედავად, სისტემატური ჯანმრთელობის შეფასება არ ჩატარებულა. აზერბაიჯანის დიდი დაბრუნების პროგრამა მეორე ასეთი შემთხვევაა: დაბრუნებულები მიდიან სანაღმო დაბინძურების მქონე ტერიტორიებზე, სადაც არ არსებობს კლინიკური ინფრასტრუქტურა და სადაც 30 წელზე მეტი გადაადგილებით განპირობებული არაგადამდები დაავადებების ტვირთი იგრძნობა.

8

Fragmented; no migration field

Here is the translated HTML:

“`html
ჯანმრთელობის საინფორმაციო სისტემები — უნივერსალური კრიტიკული ხარვეზი

⚠ HIS = 1.0/4 სამივე სამხრეთ კავკასიის ქვეყანაში. ეს არის 2026 წლის PHIG რეგიონული შეფასების ყველაზე მნიშვნელოვანი ერთი მოდიფი. არცერთ ქვეყანაში არ ხდება ჯანმრთელობის მონაცემების დიფერენციაცია მიგრაციის სტატუსის, იძულებით გადაადგილებულთა სტატუსის ან რეპატრიანტის სტატუსის მიხედვით რომელიმე ეროვნულ მონაცემთა ბაზაში — სტაციონარიდან გაწერის, კიბოს რეგისტრის, სასიცოცხლო სტატისტიკის, ტუბერკულოზის/აივ-ინფექციის შეტყობინების, ვაქცინაციის რეგისტრის ან პირველადი ჯანდაცვის ელექტრონულ ჯანმრთელობის ჩანაწერებში. ჯანმო-ს ინსტრუმენტი 14 არცერთ სამ ქვეყანაში არ არის ინიცირებული. SDG 17.18-ის შესაბამისობა: 0% მთელ რეგიონში.
HIS მონაცემთა ბაზა საქართველო სომხეთი აზერბაიჯანი
სტაციონარიდან გაწერა მიგრაციის ცვლადი არ არის მიგრაციის ცვლადი არ არის მიგრაციის ცვლადი არ არის
კიბოს რეგისტრი მიგრაციის ცვლადი არ არის მიგრაციის ცვლადი არ არის მიგრაციის ცვლადი არ არის
სასიცოცხლო სტატისტიკა მხოლოდ მოქალაქეობა მხოლოდ მოქალაქეობა მხოლოდ მოქალაქეობა
ტუბერკულოზის/აივ-ინფექციის ზედამხედველობა მხოლოდ მოქალაქეობა მხოლოდ მოქალაქეობა მხოლოდ მოქალაქეობა
პირველადი ჯანდაცვის ელექტრონული ჯანმრთელობის ჩანაწერები შემუშავების პროცესშია 2024–26 — მიგრაციის ველი გათვალისწინებული არ არის ფრაგმენტული; მიგრაციის ველი არ არის ფრაგმენტული; მიგრაციის ველი არ არის
MHI-ს პრეტენზიები — პოტენციური ბერკეტი; მიგრაციის სტატუსი არ არის ჯანმო-ს ინსტრუმენტი 14 არ დაწყებულა არ დაწყებულა არ დაწყებულა SDG 17.18-თან შესაბამისობა 0% 0% 0% შსო-ს შრომის უსაფრთხოება და ჯანმრთელობა მიგრაციის სტატუსის მიხედვით არ მოხსენიებულა არ მოხსენიებულა არ მოხსენიებულა მონაწილეობითი კვლევა არ არის არ არის არ არის
რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი: HIS-ის კრიტიკული ხარვეზი ყოველ სხვა ხარვეზს გაუზომელს, სამიზნეს მოკლებულსა და ანგარიშვალდებულებისგან განძარცვულს ხდის. მიგრაციაზე დაშლილი მონაცემების გარეშე სამხრეთ კავკასიის ვერცერთი მთავრობა ვერ გამოთვლის მიგრანტების პირველადი სამედიცინო დახმარებიდან გამორიცხვის ღირებულებას, ვერ გაზომავს, მიაღწია თუ არა ჯანდაცვის რეფორმებმა დევნილთა ან ლტოლვილთა პოპულაციებს, ვერ თვალყურს ადევნებს 2023 წლის სექტემბრის ყარაბაღიდან გადაადგილებულ პირებში PTSD-ს, ან ვერ დაადასტურებს, იღებენ თუ არა „დიდი დაბრუნების” რეპატრიანტები სერვისებს, რომლებზეც მათ კანონით აქვთ უფლება. პოლიტიკა მეთვალყურეობის გარეშე მხოლოდ ადვოკატირებაა; მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ჯანდაცვის თანასწორობა მონაცემებს მოითხოვს. სტრუქტურული შესაძლებლობები: საქართველოს EHR (დიზაინის ფანჯარა 2024–26), აზერბაიჯანის MHI Phase 2 (დიზაინის ფანჯარა 2026) და სომხეთის ახალი ჯანდაცვის ინფორმაციის სტრატეგია — სამივე 12–24 თვეში იხურება. ამ ფანჯრების გასვლის შემდეგ არქიტექტურა ათი წლით ფიქსირდება.

9სამართლებრივი და მმართველობითი ჩარჩო
მმართველობის ინდიკატორი საქართველო სომხეთი აზერბაიჯანი
1951 წლის ლტოლვილთა კონვენცია რატიფიცირებულია ✓ რატიფიცირებულია ✓ რატიფიცირებულია ✓
მიგრანტთა ჯანმრთელობის ეროვნული სტრატეგია არ არსებობს არ არსებობს მხოლოდ იძულებით გადაადგილებული პირებისათვის
ჯანმო GAP 2019–2030 გეგმა ვალდებულება ნაკისრია — დოკუმენტი არ არის შემუშავებული ვალდებულება ნაკისრია — დოკუმენტი არ არის შემუშავებული დოკუმენტი არ არის შემუშავებული
იძულებით გადაადგილებულ პირთა სამართლებრივი ჩარჩო არსებობს — 30-წლიანი ხარვეზი, თანასწორობის სტრატეგია არ არის ნაწილობრივი — 2023 წლის ტალღამ სისტემა გადატვირთა სრულყოფილი (სახელმწიფო კომიტეტი)
უწყებათაშორისი კოორდინაცია არ არსებობს მიგრაციის ჯანმრთელობის სფეროში სიტუაციური — მხოლოდ 2023 წლის სექტემბერი მხოლოდ იძულებით გადაადგილებულ პირთათვის (სახელმწიფო კომიტეტი)
რასიზმის წინააღმდეგ მიმართული ჯანდაცვის პოლიტიკა არ არსებობს არ არსებობს არ არსებობს
მტრული გარემოს მაჩვენებელი დაბალი ✓ დაბალი ✓ დაბალი იძულებით გადაადგილებული პირებისათვის ✓
ევროკავშირის ინტეგრაციის ბერკეტი კანდიდატი 2023 წლიდან — უძლიერესი ბერკეტი CEPA — ნაწილობრივი მხოლოდ პარტნიორობა
მმართველობის MHSS 1.8/4 1.6/4 1.8/4
საერთო დასკვნა: სამხრეთ კავკასიის სამივე სახელმწიფო ახდენს საერთაშორისო ინსტრუმენტების რატიფიცირებას და იღებს ვალდებულებებს ჯანმოს ჩარჩოების მიმართ, თუმცა შიდა ოპერაციონალიზაციას არ ახორციელებს. ეს ტენდენცია თანმიმდევრულია 1951 წლის კონვენციის, ICESCR მე-12 მუხლის, GCM მე-15 მიზნისა და ჯანმოს GAP 2019–2030-ის მიმართ. ეს არ არის შესაძლებლობათა ნაკლი — სამივე ქვეყანას გააჩნია ფუნქციონირებადი ჯანდაცვის სამინისტრო და სამართლებრივი შემუშავების შესაძლებლობა. ეს არის პრიორიტეტიზაციის ნაკლი: მიგრაციის ჯანმრთელობა არ განხილულა შიდა პოლიტიკის მიზნად პოლიტიკურ დღის წესრიგში.

10
ჯვარედინი ანალიტიკური დასკვნები
რეგიონული დასკვნა 1 — საყოველთაო კრიტიკული

მიგრაციის მიხედვით დეზაგრეგირებული ჯანდაცვის მონაცემების სრული არარსებობა სამივე ქვეყანაში — რეგიონის განმსაზღვრელი წარუმატებლობა
სამხრეთ კავკასიას გააჩნია IDP/ლტოლვილთა კომბინირებული კონტიგენტი, რომელიც აღემატება 1,5 მილიონ პირს. რეგიონი განიცდის ევროპის რეგიონის მნიშვნელობის სამ ერთდროულ განსახლების მოვლენას: საქართველოს რეკორდულ ემიგრაციას (−71 584, 2023 წელს), სომხეთის 2023 წლის სექტემბრის მასობრივ შემოდინებას (100 000+) და აზერბაიჯანის დიდ დაბრუნებას (658 000 პოტენციური რეპატრიანტი). ამ მოვლენათაგან არცერთი არ ქმნის მიგრაციის მიხედვით დეზაგრეგირებულ ჯანმრთელობის ეპიდზედამხედველობის მონაცემებს. რეგიონი ვერ პასუხობს ამ პოპულაციებიდან რომელიმეს შესახებ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ყველაზე ელემენტარულ კითხვას: რა არის მათი დაავადებათა ტვირთი? ამ მონაცემთა არარსებობის ფასი არ არის მხოლოდ ანალიტიკური. ეს ნიშნავს, რომ აზერბაიჯანის ჯანდაცვის ხარჯებში 1,2 მილიარდი დოლარი, საქართველოს ხარჯებში 600 მილიონი დოლარი და სომხეთის ხარჯებში 280 მილიონი დოლარი ვერ მიმართება მიგრანტთა ჯანმრთელობის თანასწორობისაკენ, ვინაიდან გამოყოფის სახელმძღვანელოდ საჭირო თანასწორობის მონაცემები არ არსებობს. ჯანმო-ს ინსტრუმენტი 14 წარმოადგენს ოპერაციულ გადაწყვეტას. იგი რეგიონში სადაც არ უნდა იყოს, არ არის ამოქმედებული. სტრუქტურული შესაძლებლობები — საქართველოს EHR 2024–26, აზერბაიჯანის MHI მე-2 ფაზა 2026, სომხეთის HIS სტრატეგია — ამჟამად ღიაა და იხურება.
რეგიონული დასკვნა 2 — უნივერსალური კრიტიკული

სამხრეთ კავკასიაში მედდა:ექიმის ინვერსია — სტრუქტურული კადრების კრიზისი რეგიონული რეაგირების გარეშე
საქართველოს აქვს ყველაზე დაბალი მედდა:ექიმის თანაფარდობა ჯანმო-ს ევროპის რეგიონში (1.05:1). სომხეთში ეს მაჩვენებელია 1.2:1. აზერბაიჯანში — 1.74:1, რაც რეგიონში საუკეთესო მაჩვენებელია და მაინც ჩამორჩება ევროპის რეგიონის ფუნქციურ ნორმას 2.5:1. ეს შემთხვევითი არ არის. სამივე ქვეყანამ მემკვიდრეობით მიიღო საბჭოთა სემაშკოს მოდელი, რომელიც მასიურად ამზადებდა ექიმებს, ამასთანავე სისტემატურად არაფასდებოდა მედდობა, როგორც პროფესია. შემდეგ, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდგომ ემიგრაციამ მედდები უფრო მაღალი მაჩვენებლით გაიყვანა, ვიდრე ექიმები, ვინაიდან მედდობის კვალიფიკაცია ევროპის შრომის ბაზრებზე გაცილებით მარტივად გადაიტანება და სახელფასო სხვაობა უფრო მნიშვნელოვანია. შედეგია რეგიონული სტრუქტურული ინვერსია: ბევრი ექიმი მედდებთან შედარებით იმ სისტემებში, რომელთა პირველადი ჯანდაცვისა და ქრონიკული დაავადებების მართვის შესაძლებლობა დამოკიდებულია მედდების სამუშაო ძალაზე. სამივე ქვეყანიდან არც ერთს არ გამოქვეყნებია მედდების სამუშაო ძალის შენარჩუნების სტრატეგია. არც ერთს არ გააჩნია დიასპორის ჯანდაცვის მუშაკების დაბრუნების სტიმულირების მექანიზმი. არც ერთს არ დადებია ორმხრივი ხელშეკრულება ჯანდაცვის მუშაკთა მობილობის შესახებ რომელიმე დანიშნულების ქვეყანასთან. პენსიაზე გასვლის ტალღა გარდაუვალია: საქართველოს ექიმების 38.9% 55 წელს გადაცილებულია. მათი პენსიაზე გასვლის შემდეგ მედდების დეფიციტი ვერ შეძლებს ამ ნაკლის კომპენსირებას.
რეგიონული დასკვნა 3 — საყოველთაოდ მნიშვნელოვანი

ჯანმო-ს კომპეტენციის სტანდარტები არ არსებობს სამივე ქვეყნის შეფასებული სამედიცინო და სანიტარული დაწესებულებების 100%-ში
WHO-ს ლტოლვილთა და მიგრანტთა ჯანმრთელობის გლობალური კომპეტენციის სტანდარტები (2021) — კლინიცისტებისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მუშაკების მობილური მოსახლეობისთვის თანასწორი მოვლის მიწოდების მიზნით მომზადების საერთაშორისოდ დამტკიცებული ჩარჩო — არ არის ინტეგრირებული სასწავლო გეგმაში საქართველოს, სომხეთის ან აზერბაიჯანის არცერთ შეფასებულ სამედიცინო სკოლაში ან საექთნო კოლეჯში. კულტურული თავმდაბლობა (Tervalon & Murray-García 1998), სტრუქტურული კომპეტენტურობა (Metzl & Hansen 2014), მიგრაციისადმი მგრძნობიარე სოციალური ანამნეზი და კულტურათაშორისი კომუნიკაციის ტრენინგი სრულიად არ არის წარმოდგენილი. ეს წარმოადგენს სისტემურ სასწავლო ხარვეზს, რომელიც შეეხება ყველა კლინიცისტს, ვინც მომდევნო ორი ათწლეულის განმავლობაში შევა პრაქტიკაში სამხრეთ კავკასიაში. ერთადერთი დოკუმენტირებული გამონაკლისი: PHIG/DTMU-მ ჩაატარა WHO CS-ის ტრენინგი რიგაში, 2024 წლის სექტემბერში (WHO/IOM/EU-ს პროექტი, 10 ევროპული ქვეყანა, უკრაინელი ლტოლვილების ჯანმრთელობის მედიატორები). პროფ. ფხაკაძემ გაიხმო ფასილიტატორის როლი — ციტირებულია WHO/Europe-ის ვებგვერდზე. ინსტიტუციური შესაძლებლობა არსებობს საქართველოში; სასწავლო გეგმაში ჩართვა წარმოადგენს მომლოდინე გადაწყვეტილებას DTMU-ს, TSU-ს, AIETI-სა და AMTU-ს დონეზე.
რეგიონული დასკვნა 4 — სტრუქტურული

უფლებამოსილება-წვდომის უფსკრული: სამართლებრივი დაფარვა არსებობს; მოვლა კი — არა, და ეს სხვადასხვა მიზეზით ყოველ ქვეყანაში
სამივე ქვეყანამ მოახდინა 1951 წლის კონვენციის რატიფიცირება და სამივეს გააჩნია UHC-მომიჯნავე სქემები, რომლებიც გარკვეულ დაფარვას უზრუნველყოფს ლტოლვილებისა და იძულებით გადაადგილებული პირებისთვის. თუმცა სამართლებრივი უფლება სისტემატურად აღემატება რეალურ ხელმისაწვდომობას — სხვადასხვა მექანიზმის მეშვეობით. საქართველოში: ფარმაცევტული ჯიბიდან გადასახდელი ხარჯები (UHCP-ის მიერ დაფარული პაციენტებიც კი იხდიან ამბულატორიული არაგადამდები დაავადებების მედიკამენტების 100%-ს — CVD, დიაბეტისა და COPD-ის მთავარი მორეცესებადი ხარჯი). სომხეთში: ფისკალური შიმშილობა (არარსებული სახელმწიფო ბიუჯეტზე მთლიანად დამოკიდებულ სისტემაში OOP 83%-ს შეადგენს; იძულებით გადაადგილებული პირები და 2023 წლის სექტემბრის ლტოლვილები ნავიგირებენ ჯანდაცვის სისტემაში, რომელსაც არ გააჩნია ფინანსები საკუთარი არსებული მოსახლეობის მომსახურებისთვის). აზერბაიჯანში: ინფრასტრუქტურის არარსებობა („დიდი დაბრუნების” რეპატრიანტები სამედიცინო სავალდებულო დაზღვევით კანონიერად დაფარულნი არიან, მაგრამ ბრუნდებიან ტერიტორიებზე, სადაც ფიზიკური ინფრასტრუქტურა — კლინიკები, აფთიაქები, სადიაგნოსტიკო აღჭურვილობა — ნულიდან შენდება). სამი განსხვავებული მექანიზმი, ერთი შედეგი: ნდობის დეფიციტი მაღალია საქართველოსა და სომხეთში და ზომიერი — აზერბაიჯანში; და სამივეში ის ყველაზე მაღალია იმ მოსახლეობისთვის, რომელსაც ჯანდაცვის ყველაზე მეტი საჭიროება გააჩნია.
რეგიონული დასკვნა 5 — პოლიტიკური შესაძლებლობა

თითოეულ ქვეყანაში არსებობს სტრუქტურული პოლიტიკური ბერკეტები — არცერთი მათგანი არ გამოყენებულა მიგრანტთა ჯანმრთელობის მიმართულებით
თითოეულ ქვეყანას გააჩნია მნიშვნელოვანი სტრუქტურული ბერკეტი, რომელსაც შეუძლია 24 თვის განმავლობაში MHSS-ის მაჩვენებელი გარდაქმნას — და არცერთი მათგანი არ იქნა გამოყენებული მიგრაციის ჯანმრთელობის თანასწორობის მიმართ. საქართველოს ევროკავშირის გაწევრიანების კანდიდატის სტატუსი (2023) ევროპული ჯანმრთელობის მონაცემთა სივრცისა და ევროკავშირის ჯანმრთელობის უსაფრთხოების რეგულაციის მეშვეობით სავალდებულო ვალდებულებებს წარმოშობს — ეს არის რეგიონში ნებისმიერი ქვეყნისათვის ხელმისაწვდომი ყველაზე ძლიერი გარეგანი ანგარიშვალდებულების ჩარჩო. აზერბაიჯანის MHI-ის მე-2 ფაზის დიზაინი (2026) წარმოადგენს ათწლეულში ერთხელ მოსული შესაძლებლობას, ჩართოს იძულებით გადაადგილებულ პირთა/მიგრაციის სტატუსი ქვეყნის მასშტაბის ციფრულ სადაზღვევო მოთხოვნების სისტემაში და შეიტანოს აუცილებელი არაგადამდები დაავადებების სამკურნალო საშუალებები — ორივე გადაწყვეტილების ზღვრული ღირებულება $1.2B ბიუჯეტთან შედარებით ნულის ტოლია. სომხეთის ჩართულობა საფრანგეთთან, ევროკავშირთან და CSTO-დან გასვლა ქმნის საგარეო პოლიტიკის შესაძლებლობას ორმხრივი ჯანდაცვის თანამშრომლობის შეთანხმებებისათვის, რომლებსაც შეუძლიათ უზრუნველყონ ის დაფინანსება და ტექნიკური დახმარება, რომლის მიწოდება შიდა ბიუჯეტს არ შეუძლია. PHIG-ის შეფასება ასკვნის, რომ სამივე ქვეყანაში პროგრესის წინაშე არსებული დაბრკოლებები ტექნიკური, ფინანსური (აზერბაიჯანის შემთხვევაში) ან სამართლებრივი ხასიათის არ არის. ისინი გამოწვეულია პოლიტიკური პრიორიტეტიზაციისა და ინსტიტუციური ინერციის არარსებობით.
რეგიონული დასკვნა 6 — დადებითი

სტრუქტურულად დაბალი მტრული გარემო რეგიონის მასშტაბით — ნამდვილი აქტივი, რომელიც აქტიურ დაცვას საჭიროებს
სამხრეთ კავკასიის სამივე ქვეყანა ვალდებული არ არის, ჯანდაცვის მომსახურების გამწევებს მოსთხოვოს დაუდოკუმენტებული მიგრანტების შესახებ ინფორმაციის მიწოდება საიმიგრაციო ორგანოებისთვის. გადაუდებელი სამედიცინო დახმარება ხელმისაწვდომია პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტის გარეშე სამივე ქვეყანაში. ჯანმრთელობის ჩანაწერები სისტემატიურად არ გაიცემა საიმიგრაციო სამართალდამცავ უწყებებზე. ეს სტრუქტურულად დაბალი მტრული გარემო — ის ხარისხი, რომლითაც ჯანდაცვის სისტემა მიგრაციის კონტროლის ინსტრუმენტად ფუნქციონირებს — რეგიონის ნამდვილი დადებითი მიგნებაა. ეს განასხვავებს სამხრეთ კავკასიას დასავლეთ ევროპის რიგი სისტემებისგან და ქმნის მიგრანტთა ჯანმრთელობის თანასწორობის საფუძველს, რომელიც მრავალ მაღალშემოსავლიან ქვეყანაში არ არსებობს. საქართველოს ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესი მთავარი რისკია: მკაფიო დამცავი დებულებების გარეშე, ადმინისტრაციული ჰარმონიზაცია შეიძლება გაუთვალისწინებლად შეიცავდეს რეგისტრაციისა და პირადობის გადამოწმების მოთხოვნებს, რომლებიც დაუდოკუმენტებული მოსახლეობისთვის წვდომის ბარიერებად იქცევა. PHIG-ის რეკომენდაცია: სამივე ქვეყანამ მკაფიოდ უნდა დააკანონოს ეს დაბალი მტრული გარემოს პრინციპები ეროვნულ ჯანდაცვის კანონმდებლობაში, როგორც ჯანდაცვის სისტემის დიზაინის პრინციპის განაცხადი და არა ადმინისტრაციული ნაგულისხმევი.

11
რეგიონული პრიორიტეტული რეკომენდაციები

“`html
დაიწყეთ WHO ინსტრუმენტი 14 ყველა სამ ქვეყანაში ერთდროულად — მიგრაციის/იძულებით გადაადგილებულ პირთა სტატუსის ინტეგრირება HIS-ში, სანამ არქიტექტურული გადასვლის შესაძლებლობები არ დაიხურება

მნიშვნელოვანი

# რეკომენდაცია ქვეყნისთვის სპეციფიკური ქმედება რეგიონული მექანიზმი MHSS ბერკეტი სამიზნე
R1

კრიტიკული
High GE: მიგრაციის ველის დამატება EHR სპეციფიკაციაში (Q2 2026). AM: იძულებით გადაადგილებულ პირთა/ლტოლვილის ველის დამატება HIS სტრატეგიაში. AZ: იძულებით გადაადგილებულ პირთა/რეპატრიანტის სტატუსის ჩასმა MHI მე-2 ფაზის რეგისტრაციაში. WHO-ს რეგიონული ოფისი ევროპისთვის — ინსტრუმენტი 14-ის ტექნიკური მხარდაჭერის ერთდროული გაწევა ყველა სამ ქვეყანაში ერთი პროექტის ფარგლებში HIS B5: 1.0→2.5 ყველა ქვეყანა Q2–Q3 2026
R2

კრიტიკული
CCIRH-ის ჩამოსვლის შემდგომი ჯანმრთელობის შეფასების პროტოკოლის დანერგვა ყველა აქტიური გადაადგილების მოვლენისთვის — ყარაბაღიდან გადაადგილებული პირები (სომხეთი), დიდი დაბრუნების პროგრამის მონაწილეები (აზერბაიჯანი), იძულებით გადაადგილებულ პირთა დასახლებები (საქართველო) AM: დაუყოვნებელი CCIRH პროტოკოლი + PTSD სკრინინგი (PCL-5 სომხურ ენაზე) 2023 წლის სექტემბრის ტალღისთვის. AZ: ჯანმრთელობის კომპონენტი დიდი დაბრუნების სახელმწიფო პროგრამაში; CCIRH + PTSD სკრინინგი დაბრუნების რეგისტრაციისას. GE: გაფართოება იძულებით გადაადგილებულ პირთა დასახლებებზე. WHO/UNHCR ერთობლივი ტექნიკური მისია; ASID/RHeaNA პროტოკოლის (2025 წლის ნოემბერი) ადაპტაცია სამხრეთ კავკასიის კონტექსტთან მომსახურების მიწოდება B4: +0.5–1.0 დაუყოვნებლივ — 2026
R3

მაღალი
ჯანმო-ს კომპეტენციების სტანდარტების ინტეგრირება ლტოლვილთა და მიგრანტთა ჯანმრთელობაში რეგიონის ყველა შეფასებული სამედიცინო სკოლის სასწავლო გეგმებში სწავლის დაწყებამდელ საფეხურზე GE: PHIG/DTMU ხელმძღვანელობს — MPH-ის რედიზაინი + DTMU/TSU/AIETI/AMTU. AM: YSMU და AMC. AZ: BSMU და AMU. კულტურული თავმდაბლობის, სტრუქტურული კომპეტენციის, მიგრაციისადმი მგრძნობიარე სოციალური ანამნეზის და მიგრანტი მუშაკებისთვის შრომის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის დამატება. 2024 წლის რიგის სასწავლო მოდელის (WHO/IOM/EU) გაფართოება რეგიონულ სასწავლო გეგმაში; PHIG რეგიონული სასწავლო ჰაბი Workforce B3: +0.5–1.0 2026–2027 სასწავლო წელი
R4

მნიშვნელოვანი
ჯანმო-ს GAP 2019–2030 ეროვნული სამოქმედო გეგმების შემუშავება სამივე ქვეყანაში, ინსტიტუციური ბერკეტების გათვალისწინებით (ევროკავშირში გაწევრიანება, MHI მე-2 ფაზა, საფრანგეთის/ევროკავშირის პარტნიორობა) GE: ევროკავშირის მე-28 თავის შედეგად განხილვა EC ბენჩმარქინგით. AM: EU CEPA-სა და საფრანგეთთან ორმხრივი ვალდებულების ფარგლებში განხილვა. AZ: OIC/CIS ჯანდაცვის თანამშრომლობის შედეგად განხილვა. ჯანმო-ს რეგიონული ოფისი — შუამდგომლობითი მხარდაჭერის უზრუნველყოფა; სამხრეთ კავკასიის ერთობლივი GAP მიმოხილვა 2026 წელს Governance B1: 1.6–1.8→2.5 2026 წლის ბოლო
R5

მნიშვნელოვანი
ჯანმო-PEN-ის აუცილებელი არაგადამდები დაავადებების მედიკამენტების ჩართვა UHC-ის ყველა სამ სქემაში, რათა აღმოიფხვრას ნდობის დეფიციტისა და გულ-სისხლძარღვთა სიკვდილიანობის მამოძრავებელი ჯიბიდან გადახდის ფარმაცევტული სხვაობა GE: UHCP 2025 გადასინჯვა — ჯანმო-PEN-ის პირველი დონის ანტიჰიპერტენზიული/დიაბეტის მედიკამენტების დამატება. AM: სახელმწიფო ჯანდაცვის ბიუჯეტი 2026 — არაგადამდები დაავადებების მედიკამენტების სუბსიდიის განკუთვნება. AZ: სავალდებულო ჯანმრთელობის დაზღვევის მე-2 ფაზის სარგებლობის პაკეტი — თვითდაფინანსება 1,2 მილიარდი დოლარის ბიუჯეტიდან. ჯანმო-PEN-ის რეგიონული განხორციელების მხარდაჭერა; World Bank/IDA თანადაფინანსება სომხეთისთვის დაფინანსება B2: +0.5–1.0 2026–2027
R6

რეგიონული
სამხრეთ კავკასიის მიგრაციის ჯანმრთელობის სადამკვირვებლო ცენტრის დაარსება PHIG/ჯანმო-ს რეგიონული არქიტექტურის ფარგლებში — საერთო ინდიკატორთა ნაკრები, მონაცემთა საერთო პლატფორმა, ყოველწლიური შედარებითი ანგარიში სამი ქვეყნის შეთანხმება მიგრაციის ჯანმრთელობის ინდიკატორების შესახებ მონაცემთა გაზიარებაზე. PHIG MHSS-ის ყოველწლიური განახლება. ერთობლივი პუბლიკაცია საქართველოს სამედიცინო ჟურნალში. ჯანმო/ევროპის თანა-სპონსორობა. PHIG თბილისი, როგორც რეგიონული სამდივნო; ჯანმო/ევროპის SCRC ტექნიკური მხარდაჭერა; საწყისი დაფინანსება: ჯანმო-ს სპეციალური ინიციატივა ჯანმრთელობისა და მიგრაციის სფეროში (ჟენევა) მრავალმხრივი: მონაცემები + მართვა 2027

12რეგიონული თანამშრომლობის შესაძლებლობები
ჯანმო-ს ინსტრუმენტი 14 — ერთდროული რეგიონული გაშვება
ჯანმო-ს ევროპის რეგიონული ოფისს გააჩნია ტექნიკური შესაძლებლობა და მანდატი, მიაწოდოს ჯანმო-ს ლტოლვილთა და მიგრანტთა ჯანმრთელობის ინსტრუმენტარიუმის მე-4 მოდულის, ინსტრუმენტი 14 ერთდროულად სამივე ქვეყანაში ერთიანი რეგიონული პროექტის ფარგლებში. 2026 წელს კოორდინირებული გაშვება გამოიმუშავებს შედარებად მონაცემებს სამივე სისტემაში, შესაძლებელს გახდის რეგიონულ ბენჩმარკინგს და შექმნის სამხრეთ კავკასიის საცნობარო მონაცემთა ბაზას. ღირებულება: სამი ცალკეული ეროვნული პროექტთან შედარებით მნიშვნელოვნად დაბალი. განრიგი: მიღწევადია EHR/MHI-ის დიზაინის მიმდინარე სარკმელებში.
PHIG-ის რეგიონული სასწავლო კვანძი
PHIG თბილისი — ჯანმო/IOM/ევროკავშირის ტრენინგების მიწოდების დადასტურებული შესაძლებლობით (რიგა, 2024) — წარმოადგენს სამხრეთ კავკასიის სამედიცინო სკოლებში ჯანმო-ს CS ინტეგრაციის ბუნებრივ რეგიონულ სამდივნოს. ჯანმო-ს CS-ის ერთიანი, რეგიონულად მიწოდებული სასწავლო გეგმა, ადაპტირებული სამხრეთ კავკასიის მიგრაციის პროფილებთან (იძულებით გადაადგილებული პირი, რეპატრიანტი, შრომითი მიგრანტი, ტრანზიტული მიგრანტი), მოემსახურება BSMU-ს (ბაქო), YSMU-ს (ერევანი) და DTMU/TSU-ს (თბილისი). რეგიონული მიწოდება ამცირებს ერთ დაწესებულებაზე გათვლილ ღირებულებას ეროვნულ პროგრამებთან შედარებით ~60%-ით.
სამხრეთ კავკასიის მიგრაციის ჯანმრთელობის სადამკვირვებლო ცენტრი
სამხრეთ კავკასიისთვის არ არსებობს მიგრაციის ჯანმრთელობის მონიტორინგის რეგიონული პლატფორმა. PHIG-ის მიერ წარმართული ობსერვატორია — შემოდელებული European Migration Health Centre (IOM Brussels)-ის მიხედვით, თუმცა სამხრეთ კავკასიის კონტექსტზე ადაპტირებული — ყოველწლიურად გამოაქვეყნებდა MHSS-ის განახლებებს, შედარებითი ინდიკატორების ანგარიშებს და პოლიტიკის მოკლე ანალიტიკურ მიმოხილვებს სამივე ქვეყნის ჯანდაცვის სამინისტროების აუდიტორიისთვის. საწყისი გამოსავლები: PHIG-ის ყოველწლიური MHSS განახლება, სამხრეთ კავკასიის მიგრაციის ჯანმრთელობის წლიური ანგარიში და საერთო სამართავი პანელი, განთავსებული publichealth.ge/health-migration/-ზე.

13
დისკუსია, მეთოდოლოგია და წყაროები
დისკუსია — სამხრეთ კავკასიის პარადოქსი: წინამდებარე შეფასება ავლენს რეგიონს, რომელიც ერთდროულად მიგრაციასთან დაკავშირებული ჯანმრთელობის გამოწვევების მიმართ გაცილებით მეტად არის დაუცველი, ვიდრე ჯანმო-ს ევროპული რეგიონის სხვა თითქმის ნებისმიერი ქვერეგიონი, და ამავდროულად სისტემატურად უუნარობს ამ გამოწვევების ანაზღაურება ჯანმრთელობის მონაცემებში, ვიდრე აღმოსავლეთ ევროპის, ცენტრალური აზიის ან აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვის შედარებად საშუალო შემოსავლის მქონე რეგიონები. სამი ერთდროული გადაადგილების მოვლენის — ქართული ემიგრაციის, სომხეთის 2023 წლის შემოდინებისა და აზერბაიჯანის დიდი დაბრუნების — ერთობლიობა, ექთანი:ექიმის შებრუნებული თანაფარდობა სამივე ქვეყანაში და ჯანმრთელობის საინფორმაციო სისტემების საყოველთაო უკმარისობა ქმნის რთულ, ურთიერთგამამძაფრებელ რეგიონულ მოწყვლადობას. არსებული რესურსები რეალურია: საქართველოს ევროკავშირის გაწევრიანების ბერკეტი, აზერბაიჯანის ფისკალური შესაძლებლობა, სომხეთის დიასპორის მობილიზაციის პოტენციალი და სამივე სისტემაში არსებული დაბალი მტრული გარემო. სხვაობა ამ რესურსებსა და მათ გამოყენებას მიგრაციის ჯანმრთელობის თანასწორობის სფეროში შორის წარმოადგენს პოლიტიკური პრიორიტეტიზაციის ხარვეზს, და არა ტექნიკურ ან ფინანსურ პრობლემას.
მეთოდოლოგია: PHIG ქვეყნის ჯანმრთელობისა და მიგრაციის შეფასების ინსტრუმენტი v6.0. სამივე ქვეყნის შეფასება ჩატარდა ერთი და იმავე შემფასებლის მიერ (პროფ. გ. ფხაკაძე) შედარებადობის უზრუნველსაყოფად, 19-ინდიკატორიანი ერთიანი ინსტრუმენტის გამოყენებით. მონაცემთა წყაროები თითოეული ქვეყნისთვის: WHO HSiA 2024, WHO GHO 2024, ეროვნული სტატისტიკური სამსახურები (GeoStat, ArmStat, StatComm AZ), IDMC-ის გლობალური ანგარიში 2024, UNHCR-ის ქვეყნის პროფილები, IOM-ის ქვეყნის პროფილები, ეროვნული ჯანდაცვის სტრატეგიები (სრულად განხილული), MIPEX 2023, მსოფლიო ბანკის ჯანდაცვის, კვებისა და მოსახლეობის მონაცემები 2024, OECD Health at a Glance Europe 2024. ჩარჩოს მითითებები: AAAQ+Trust (Savas et al. 2024); UHC Coverage Cube (Stevenson et al. Lancet 2024); ჯანმო-ს კომპეტენციის სტანდარტები ლტოლვილთა და მიგრანტთა ჯანმრთელობისთვის (WHO/Europe 2021); UCL-Lancet Commission on Migration and Health 2026; Bozorgmehr et al. BMJ Global Health 2023; O’Neill et al. Lancet 2023; Metzl & Hansen (2014); Tervalon & Murray-García (1998); CCIRH სისტემური მიმოხილვა CMAJ 2011; ASID/RHeaNA პროტოკოლი 2025 წლის ნოემბერი. შეფასების მთელ მანძილზე დაცულია პოლიტიკური ნეიტრალიტეტი: ეს შეფასება არ გამოხატავს რაიმე პოზიციას რეგიონში არსებულ რომელიმე ტერიტორიულ დავასთან ან პოლიტიკურ კონფლიქტთან დაკავშირებით. გადაადგილების ყველა მაჩვენებელი მოპოვებულია IDMC-ის, UNHCR-ის და ეროვნული რეესტრებიდან, როგორც ეს მითითებულია.
ქვეყნების ინდივიდუალური შეფასებები:Georgia v6.0 (ID 1711) ·
Armenia v6.0 (ID 1740) ·
Azerbaijan v6.0 (ID 1741)

პუბლიკაცია: Pkhakadze G. სამხრეთ კავკასია: ჯანმრთელობისა და მიგრაციის რეგიონული შეფასება 2026. Georgian Med J. 2026;4(4). DOI: 10.66636/gmj.2026.sc.2026.

ამ საიტს მართავს საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტი (PHIG) · ს/ნ 404407815 · ბეთლემის აღმართი 3, თბილისი 0105 · info@accreditation.ge · პოლიტიკის ჩარჩო · სამართლებრივი ინფორმაცია · კონფიდენციალურობა · ხელმისაწვდომობა · PHIG-ის ქსელის ნაწილი